“Kapitalist üretim, çocukların ve gençlerin emek gücünü sömürerek, onları zamansız olarak tüketir ve böylece toplumun fiziki ve zihinsel gelişimini engeller.”
— Karl Marx, Kapital, Cilt 1
Burjuvazi, kriz dönemlerinde gerçek yüzünü daha açık gösterir. Maskeler düşer, sınıf dili doğrudan konuşulur. MÜSİAD Başkanı Burhan Özdemir’in “zorunlu eğitim istihdama engel” açıklaması, tam da bu çıplaklıkla söylenmiştir. Eğitim hakkına saldırarak çocuk emeğini teşvik eden bu çıkış, bireysel bir gaf değil, sermaye sınıfının stratejik yönelimidir. Bugün bu yönelim, yalnızca söylemde değil; MESEM gibi projeler eliyle devlet politikası hâline gelmiş durumda. Türkiye kapitalizmi, tıpkı 19. yüzyıl sanayi devrimi koşullarında olduğu gibi, çocuk işçiliğini yeniden yaygınlaştırarak krizlerini aşmak istemektedir. Bu yazı, MÜSİAD açıklamasından MESEM projesine, kapitalizmin çocuk emeğine dayalı sömürü mekanizmalarını teşhir etmeyi ve buna karşı devrimci bir mücadele programı sunmayı amaçlamaktadır.
MÜSİAD Ne Dedi, Ne Demek İstedi?

MÜSİAD Başkanı Burhan Özdemir, 24 Haziran 2025’te yaptığı açıklamada şunları söyledi:

> “Zorunlu eğitim istihdama engel oluyor. 12 yıllık eğitim çok uzun, çocuklar daha erken yaşta iş gücüne katılmalı. Eğitim içeriği yeniden tasarlanmalı. Her çocuk akademik başarı gösteremez. Üniversite zorunluluğu değil, piyasa ihtiyacı esas alınmalı.”

Bu sözlerin içerdiği anlam açıktır: Çocuklar okula değil, atölyeye gitsin. Gençler eğitimle vakit kaybetmesin, piyasaya sürülsün. Sermaye sınıfı, kendi krizini çözmek için işçilerin çocuklarını daha küçük yaşta sömürmek istemektedir. Eğitim, artık bir hak değil; burjuvazi için “verimsiz bir bekleyiştir”.
Tepkiler gecikmedi. Eğitim sendikaları, çocuk hakları örgütleri ve ilerici çevreler bu açıklamayı “çocuk işçiliğinin aleni savunusu” olarak tanımladı. Ancak mesele sadece bir açıklamadan ibaret değil. Devletin bu hedefe uygun olarak yürürlüğe koyduğu MESEM uygulaması, bu sözlerin çoktan pratiğe döküldüğünü gösteriyor.

MESEM: Çocuk Emeğinin Kurumsallaşması

2021’de başlatılan Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) projesi, çocuk işçiliğini yasal, sistematik ve yaygın hâle getiren bir mekanizmadır. Projeye göre:
9. sınıf itibarıyla çocuklar haftanın 4 günü özel sektör işletmelerinde çalıştırılmakta, yalnızca 1 gün okulda eğitim görmektedir.
“Çırak” adı altında çalışan çocuklar, asgari ücretin üçte biri oranında maaş almakta, bu ücretlerin büyük kısmı devlet bütçesinden karşılanmaktadır.
Patronlar için sigorta ve ücret yükü yoktur; çocuk emeği kamusal kaynaklarla sübvanse edilmektedir.
2024 sonu itibariyle 1,8 milyondan fazla çocuk MESEM kapsamında çalıştırılmaktadır. Sanayi sitelerinde, market zincirlerinde, inşaatlarda, mobilya atölyelerinde, tekstil atölyelerinde binlerce çocuk istihdam edilmektedir. Bu çocuklardan bazıları iş cinayetlerinde yaşamını yitirmiştir. İSİG Meclisi verilerine göre 2022–2025 yılları arasında en az 40 çocuk iş cinayetinde hayatını kaybetmiştir. Hepsi MESEM öğrencisiydi.

MESEM sistemi, çocukları eğitim hakkından mahrum bırakmakta; onları patronların ihtiyaçlarına göre şekillendirmekte ve devlete hiçbir yük getirmeyen “itaatkâr, örgütsüz ve ucuz” bir işgücü rezervi yaratmaktadır.

> “Kapitalist üretim ilişkilerinde çocuklar, yalnızca minyatür işçiler olarak görülür. Onların gelişimi değil, ellerinin hızı ve ucuzluğu esastır.”
— Marx, Kapital, Cilt 1

Kapitalizm Neden Çocuk Emeğine Dönüyor?

Kapitalizm tarihsel olarak çocuk emeğine dayalı bir sistemdir. 19. yüzyıl İngiltere’sinde pamuk ve kömür işçilerinin önemli bir kısmı çocuklardı. Bugün ise kapitalizm, yapısal krizinin pençesinde, bu eski yönteme yeniden sarılmaktadır. Neden mi?

1. Kâr oranlarının düşmesi: Kapitalist sistem kâr oranlarını korumakta zorlandıkça, daha ucuz ve denetimsiz işgücüne yöneliyor. Çocuk emeği bunun için ideal “çözüm” olarak görülüyor.
2. Yedek işgücü ordusunun genişletilmesi: Çocuk işçilerle işgücü arzı artırılıyor, böylece yetişkin işçilerin pazarlık gücü kırılıyor, ücretler düşürülüyor.

3. Eğitim değil, itaat: Kapitalizm, sorgulayan değil; emir alan, itaat eden bireyler ister. Eğitim, sermayenin işine yaradığı sürece vardır.
4. Krizleri emeği yeniden şekillendirerek aşma çabası: MESEM gibi programlar, yalnızca çocuk emeğini değil; genel olarak iş gücünün ucuz, esnek ve güvencesiz hâle getirilmesini hedefler.
Bugün yalnızca Türkiye’de değil, ABD’nin güney eyaletlerinde, Hindistan’da, Endonezya’da ve Latin Amerika’da çocuk emeğine dair yasalar gevşetiliyor, çalışma yaşları düşürülüyor. Bu, küresel kapitalist sistemin ortak eğilimidir.
> “Kapitalist üretimin özü, canlı emeğin azami sömürüsüdür. Bu amaçla çocuklara da, kadınlara da, yaşlılara da el uzatmaktan çekinmez.”
— Marx, Kapital, Cilt 1
Ne Yapmalı? – Devrimci Bir Mücadele Programı

Burjuvazi, çocuk emeğiyle kendine yeni kâr kanalları açarken; işçi sınıfı, kendi çocuklarını ve geleceğini savunmak için bu saldırıya topyekûn karşı koymalıdır. Taleplerin ötesine geçen, örgütlü, sınıfsal bir mücadele programı şarttır.

🔻 Programatik Talepler:

1. MESEM derhal iptal edilmelidir.

Tüm çıraklık sistemleri kaldırılmalı; çocuklar okulda olmalı, işyerinde değil.

2. Zorunlu eğitim süresi artırılmalı, piyasalaşma sona erdirilmelidir.

Eğitimin içeriği patronların değil, toplumun ihtiyaçlarına göre şekillenmelidir.

3. Tüm özel eğitim kurumları kamulaştırılmalıdır.
Eğitim ticaret değil, toplum hizmetidir.

4. Yoksul ailelere koşulsuz gelir desteği sağlanmalıdır.

Böylece çocuklar çalışmaya değil, okula yönlendirilebilir.
5. Sendikalar ve meslek örgütleri çocuk emeğine karşı seferber edilmelidir.
MESEM karşıtı kampanyalar, okul tabanlı komiteler ve eğitim kooperatifleriyle birlikte yürütülmelidir.
6. Eğitim ve üretim işçi denetimine geçmelidir.

Patronların değil, işçi sınıfının ve eğitim emekçilerinin denetiminde demokratik bir eğitim sistemi kurulmalıdır.

🔻 Siyasi Hedef:

Çocuk emeği, kapitalist üretim ilişkileri sürdükçe bitmeyecektir. Kapitalizm çocuk düşmanıdır. Onları üretim bandında “emek gücü” olarak değil, özgür bireyler olarak görebilecek bir sistem ancak özel mülkiyetin kaldırılmasıyla mümkündür.

Bu nedenle mücadele yalnızca MESEM’e değil; bu projeyi üreten düzene, yani kapitalizme yönelmelidir.

Son Söz: Geleceği Ancak Biz Kurtarabiliriz

MÜSİAD başkanının ağzından dökülen sözler, sermaye sınıfının “çocuk düşmanı” doğasını açığa vurmuştur. Bu sözleri yalnızca kınamak değil, politik hedefi olan örgütlü bir mücadeleyle boşa çıkarmak gerekir.

Eğitim hakkı, çocukluk hakkı, yaşam hakkı — hepsi ancak işçi sınıfının devrimci zaferiyle güvence altına alınabilir.

> “Kapitalizm, insanı üretim aracı, çocukları ise ucuz malzeme olarak görür. Ona karşı zafer kazanmadıkça, çocuklar da özgürleşemez.”
— Karl Marx