Sırbistan’daki Protestolar Üzerine Devrimci Perspektifler

Sırbistan bugün, otoriter Vučić rejiminin yarattığı derin siyasal krizle sarsılıyor. 2012’den bu yana iktidarda olan Vučić ve Sırp İlerleme Partisi (SNS), ülkeyi giderek daha sert bir otoriterleşme rejimine sürükledi: seçimlerin sistematik biçimde manipüle edilmesi, medya tekelleşmesi, yargının siyasallaşması ve yolsuzluğun rejimsel bir mekanizma haline gelmesi, bu krizin temel karakterini oluşturuyor.

Ancak bugünkü politik bunalımı yalnızca Vučić’in otoriterliğine indirgemek yanıltıcı olur. Bu kriz, Yugoslavya’nın çözülüşü ve Balkanlara kapitalist ilişkilerin girişinin doğrudan bir ürünüdür. 1990’larda “piyasa reformları” ve özelleştirmeler, bölge halklarına refah değil; işsizlik, yoksulluk ve sosyal devletin çöküşünü getirdi. Kapitalistleşme süreci aynı zamanda milliyetçi burjuvazilerin yükselişine, etnik savaşlara ve devletlerin parçalanmasına zemin hazırladı. Yugoslavya’nın sosyalist kazanımlarını yıkan kapitalist restorasyon, Balkan halklarının kolektif hafızasında hâlâ taze olan derin bir toplumsal tahribat yarattı.

Avrupa Birliği, bu süreçte Balkanları kendi “arka bahçesi” haline getirmeyi hedefledi. AB’nin temel beklentisi, bölgeyi ucuz emek rezervi, enerji ve lojistik koridoru ve jeopolitik tampon olarak kullanmaktır. Bunun karşılığında Sırbistan ve diğer Balkan ülkelerine “Avrupa perspektifi” vaat edildi, fakat bu vaatler sürekli ertelenen, sömürüyü derinleştiren ve halkların bağımsız iradesini boğan bir zincire dönüştü.

Bugün Sırbistan’ın resmi işsizlik oranı %9–10 düzeyinde seyretse de, genç işsizlik oranı %25’i aşıyor. Ortalama maaş AB ortalamasının üçte birinden az, on binlerce genç her yıl ülkeyi terk ediyor. 1990’larda yaklaşık 8 milyon olan nüfusun bugün 6,6 milyona düşmüş olması, kapitalistleşmenin en çarpıcı göstergelerinden biridir: Sırbistan, adeta AB’ye ve Batılı şirketlere “işgücü ihracatı” yapan bir yarı-sömürgeye dönüştürülmüştür.

Vučić rejimi, bir yandan AB ile uyumlu görünerek sermaye girişini güvenceye alırken, diğer yandan Rusya ile bağlarını kullanarak Batı’ya şantaj yapan, bölgeyi kendi iktidarının pazarlık masası haline getiren ikiyüzlü bir siyaset yürüttü. Bugün Belgrad sokaklarını dolduran yüz binler, yalnızca sahte seçim sonuçlarına değil, aynı zamanda 30 yıllık kapitalist yıkıma ve AB tarafından biçilen geleceksizliğe karşı da öfkelerini haykırmaktadır.

Hareketin en özgün yanı, önderliğinin büyük ölçüde öğrencilerin elinde olmasıdır. Üniversite işgalleri, fakülte forumları ve öğrenci meclisleri, rejime karşı direnişin motorunu oluşturdu. Bu, yalnızca bugünkü rejime karşı bir başkaldırı değil, Yugoslavya’nın dağılmasından bu yana Balkanlarda biriken hoşnutsuzluğun genç kuşaklar eliyle patlamasıdır.
Hareketin Sosyal Bileşimi

Öğrenciler: Lokomotif Güç
Protestoların motorunu üniversite öğrencileri oluşturuyor. Belgrad Üniversitesi başta olmak üzere Novi Sad, Niš gibi merkezlerde fakülte boykotları, üniversite işgalleri ve meclisler örgütlenmiş durumda. Öğrenciler doğrudan demokrasi pratiklerini — açık forumlar, taban inisiyatifleri, kolektif karar süreçleri — uygulayarak, rejime karşı mücadelenin canlı merkezini yaratıyorlar.

İşçi Sınıfı: Katılım, Çelişkiler ve Potansiyel

Şimdilik öğrencilerin ön planda olduğu hareket, işçi sınıfının örgütlü katılımını sınırlı ölçüde çekmiş durumda. Fakat belirli sektörlerde eylemlere katılım gözleniyor:

Eğitim emekçileri: Öğretmen sendikaları ve üniversite çalışanları, öğrenci eylemleriyle dayanışma açıklamaları yaptı, bazı yerlerde yürüyüşlere kitlesel katılım gösterdi.

Sağlık çalışanları: Doktorlar ve hemşireler arasında, özellikle pandemi sonrası koşullar ve düşük ücretler nedeniyle rejime karşı ciddi hoşnutsuzluk var. Belgrad’daki bazı hastane emekçileri protestolara katıldı.

Sanayi işçileri: Otomotiv (Fiat Kragujevac fabrikası) ve maden sektörlerinde tabandan tepkiler yükseliyor, fakat henüz kitlesel bir katılım söz konusu değil.

Kamu emekçileri: Bürokratlaşmış resmi sendikaların çoğu rejime yakın, ancak tabanda özellikle düşük maaşlar ve iş güvencesizliği nedeniyle hoşnutsuzluk artıyor.

Genel grev talebi resmi sendika bürokrasileri tarafından dillendirilmiyor. Ancak öğrencilerin ve bağımsız sosyalist örgütlerin çağrıları tabanda yankı bulmaya başlamış durumda. Özellikle genç işçiler ve öğretmenler arasında “rejimi devirecek olan işçi sınıfının sahneye çıkışı” fikri giderek daha fazla dile getiriliyor. Bu durum, hareketin bir sonraki aşamasında işçi grevlerinin ve fabrika işgallerinin gündeme girebileceğini gösteriyor.

Kırsal ve Küçük Burjuva Katılımı

Protestolar büyük şehirlerin ötesine taşmış durumda. Tarım politikalarının yarattığı borç sarmalı ve ithalat baskısı nedeniyle köylü çiftçiler arasında da öfke büyüyor. Küçük esnaf ve bağımsız üretici kesimler, yoksullaşma ve geleceksizlik nedeniyle hareketin doğal müttefikleri haline geliyor.

Rejimin Cevabı: Devlet Şiddeti ve Baskı

Vučić rejimi, protestoların kitleselleşmesi karşısında doğrudan baskı ve şiddet yolunu tercih etti. Belgrad başta olmak üzere büyük şehirlerde polis eylemlere sert müdahalelerde bulundu; cop, gaz bombası ve TOMA gibi araçlar kullanıldı. İnsan hakları örgütleri, yalnızca ilk haftalarda yüzlerce gözaltı ve onlarca yaralanma vakası rapor etti. Bazı kaynaklar, kolluk güçlerinin genç protestoculara yönelik orantısız şiddet uyguladığını ve bu durumun kitlelerde öfkeyi daha da büyüttüğünü vurguluyor.

Rejim, protestoları provoke etmek ve meşruiyeti sorgulatmak için “rejim yanlısı milis gruplar”ı da sahaya sürdü. Bu gruplar, sokak eylemlerinde provokasyonlar yaratarak öğrencileri ve emekçileri hedef aldı. Sosyal medyada yayılan görüntüler, bazı milislerin açık biçimde polisle koordineli hareket ettiğini gösteriyor.

Polis şiddeti ve baskı karşısında, bazı birimlerde moral bozukluğu ve çatlaklar gözlemleniyor. Özellikle genç ve eğitimli polisler arasında, kitlesel şiddet uygulamanın etik ve profesyonel sorun yarattığı bildiriliyor. Bu durum, rejimin hem toplumsal hem de kolluk güçleri tabanında güven krizini derinleştiriyor.

İnsan hakları örgütleri ve bağımsız medya, protestoların bastırılmasını uluslararası düzeyde kınadı. Ancak AB ve NATO gibi aktörlerin sessizliği, Vučić rejiminin baskı politikalarını daha da cesaretlendiriyor. Bu tablo, Sırbistan’da kitlesel eylemlere karşı devletin şiddet kapasitesinin yüksek olduğunu ancak toplumsal meşruiyetini yitirdiğini ortaya koyuyor.

Stratejik Sorular

Genel Grev: Nesnel Zemin ve Adımlar

Sırbistan’da işçi sınıfı henüz kitlesel biçimde sahneye çıkmamış olsa da, tabanda öfke ve hoşnutsuzluk giderek büyüyor. Eğitim, sağlık ve kamu sektörlerinde düşük ücretler ve iş güvencesizliği, genç işçiler ve emekçiler arasında rejime karşı ciddi bir tepki yaratıyor. Ancak resmi sendikalar çoğunlukla rejimle uzlaşma eğiliminde; bu da genel grev çağrısının yukarıdan gelmesini engelliyor. Stratejik olarak, hareketin öğrenciler ve sosyalist gruplar tarafından tabandan zorlanan sendikalar aracılığıyla örgütlenmesi gerekiyor. Genel grev, yalnızca bir talep değil, aynı zamanda rejimin kırılganlığını açığa çıkaracak bir eylem biçimi olarak öne çıkmalı.

Öz Savunma Komiteleri

Polis şiddetinin yoğunluğu, kitlelerin kendini savunma hakkını gündeme getiriyor. Ancak burada kritik olan nokta, öz savunmanın kitlesel ve demokratik formlarda örgütlenmesidir. Öğrenci meclisleri ve mahalle komiteleri, işçi komiteleri, sokakta şiddete karşı toplu koruma mekanizmaları oluşturabilir. Bu komiteler, spontane saldırılara karşı değil, planlı, koordineli ve demokratik temelde çalışmalıdır; böylece hem güvenlik sağlanır hem de hareketin meşruiyeti korunur.

Kitle Örgütlenmeleri: Öğrenci Meclisleri + İşçi Konseyleri

Öğrenci meclisleri hareketin omurgasını oluşturuyor; ancak bu enerji işçi sınıfı ile buluşmadıkça rejimi devirmeye yeterli değildir. Mahalle komiteleri ve işçi konseyleri, taban demokrasisini uygulayarak hareketin yaygınlaşmasını sağlayabilir. Bu örgütlenmeler, hem eylemlerin sürekliliğini garanti eder hem de toplumsal talepleri açık ve kolektif biçimde formüle etmenin zemini olur. Aynı zamanda da düzene alternatif olabilecek iktidar organlarının oluşmasına zemin hazırlar.

Rejimin Devrilmesi

Bu hedef, spontane eylemlerle ya da tek seferlik protestolarla gerçekleştirilemez. Rejimin devrilmesi, öğrenciler, işçi sınıfı ve sosyalist grupların koordineli, planlı ve stratejik bir mücadele yürütmesiyle mümkün olur. Özgür medyanın, uluslararası dayanışmanın ve yerel örgütlenmelerin rolü burada belirleyici olacaktır.
Enternasyonal Bağlantılar

Balkanlar’da Yükselen Hoşnutsuzluk Dalgalanması
Sırbistan’daki protestolar, yalnızca ülke içi bir kriz değil; Balkanlar genelinde bir hoşnutsuzluk dalgasının parçasıdır. Kosova, Bosna-Hersek ve Yunanistan’da da benzer ekonomik yıkım ve otoriter eğilimlere karşı gençlik ve emekçi kesimlerin protestoları gözlemleniyor. Bu, bölgesel bir enternasyonal dayanışma ve koordinasyon ihtiyacını ortaya koyuyor.